سلطان کربلا - صبر در سيره امام حسين (ع)

جستجو


دانشنامه عاشورا

 

صبر در سيره امام حسين (ع)

 

صبر و بردباري

يكي ديگر از صفات نيكو و كليدي انسان، صفت صبر و بردباري است، صبر حالتي است نفساني كه اگر به حدّ اعلاي خود برسد انسان را از بي‌قراري و اضطراب و شكايت از قضاي الهي در برابر حوادث باز مي‌دارد و قدرت ايستادگي در مقابل نفس و خواسته‌هاي آن را پيدا مي‌كند و بر انجام واجبات و طاعات پايدار خواهد ماند؛ به همين جهت در منابع ديني صبر به سه قسم تقسيم شده است؛ صبر در مقابل بلاها و مصائب كه نيكوست، و نيكوتر از آن صبر بر طاعت و بندگي است، و برتر از همه بردباري و استقامت در مقابل گناهان و شهوات است. [21] .

 

صبر در قرآن

در قرآن كريم، آيات فراواني درباره صبر و استقامت آمده است. گاهي به انبياء و مؤمنان، دستور مي‌دهد كه صبر كنيد، مانند:«واَصْبِر عَلي ما اَصابَكَ اِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الاُمُورِ»؛ [22] «و در برابر مصايبي كه به تو مي‌رسد شكيبا باش كه اين از كارهاي مهم است.»«فَاصْبِرْ اِنَّ وَعْدَ اللّه‌ِ حَقٌ»؛ [23] «پس صبر و شكيبايي پيشه كن كه وعده خدا حق است.»و گاهي دستور مي‌دهد كه همديگر را به صبر توصيه نماييد، مانند «وتواصَوْ بالصَّبْرِ»؛ [24] «همديگر را به صبر سفارش كنيد.»و گاه صابران را با زبانهاي مختلف مورد تشويق و بشارت قرار مي‌دهد، مانند: «وَبَشِّرِ الصّابِرينَ»؛ [25] «به صابران بشارت ده».«وَاللّه‌ُ يُحِبُّ الصّابِرينَ»؛ [26] «خداوند صابران را دوست دارد.»«اِنَّ اللّه‌َ مَعَ الصابِرينَ»؛ [27] «براستي خداوند با بردباران است.»و در آيه‌اي دستور مي‌دهد كه از صبر استمداد بجوييد: «اِسْتَعينُوا بِالصَّبْرِ»؛ [28] «از صبر ياري بجوييد.»و در برخي آيات پاداش بي‌حساب صبر و شكيبايي را گوشزد نموده است، مانند اين آيات:«وَلَنَجْزِيَنَّ الَّذين صَبَرُوا اَجْرَهُمْ بِاَحْسَنِ ما كانُوا يَعْمَلُونَ»؛ [29] «و به كساني كه صبر و استقامت پيشه كردند، مطابق بهترين اعمالي كه انجام مي‌دادند پاداش خواهيم داد.»«وَنِعْمَ اَجْرُ العامِلينَ اَلَّذينَ صَبَرُوا»؛ [30] «چه خوب است پاداش عمل‌كنندگان؛ همانها كه صبر و استقامت ورزيدند.»«اِنَّما يُوَفَّي الصّابِروُن اَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسابٍ»؛ [31] «همانا صابران اجر و پاداش خود را بي‌حساب دريافت مي‌دارند.»

 

صبر در روايات

در روايات هم به تعبيرات ارزشمندي درباره صبر برمي‌خوريم، مانند:1. پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله: «اَلصَّبْرُ كَنْزٌ مِنْ كُنُوزِ الجَنَّةِ؛ [32] صبر گنجي از گنجهاي بهشت است.2. علي عليه‌السلام: «اَلصَّبْرُ عَوْنٌ عَلي كُلِ‌اَمْرٍ؛ [33] صبر به [پيشرفت] هر كاري كمك مي‌كند. و فرمود: «اِنْ صَبَرْتَ أَدْرَكْتَ بِصَبْرِكَ مَنازِلَ الاَْبرارِ؛ [34] اگر صبر كني به مقامات ابرار مي‌رسي.»3. در روايتي مي‌خوانيم: «واَلصَّبْرُ رَأْسُ الايمانِ، فَلا ايمانَ لِمَنْ لا صَبْر لَه؛ [35] بردباري سر ايمان است، پس هر كسي صبر نداشته باشد، ايمان ندارد.»4. امام صادق عليه‌السلام فرمود: «اِنّا صُبَّرٌ وَ شيعَتُنا اَصْبَرُ مِنّا لاَِنّا نَصْبِرُ عَلي ما نَعْلَمُ وَشيعَتُنا يَصْبِروُنَ عَلي ما لا يَعْلَمُونَ؛ [36] ما خيلي بردباريم و شيعيان ما از ما بردبارترند، چرا كه ما بر آنچه مي‌دانيم صبر مي‌كنيم ولي شيعيان ما بر چيزهايي كه آگاهي از [عواقب] آن ندارند شكيبايي مي‌كنند.»5. از حضرت مسيح عليه‌السلام نقل شده است كه فرمود: «اِنَّكمْ لا تُدْرِكُونَ ما تُحِبُّونَ اِلاّ بِصَبْرِكُمْ عَلي ما تَكْرَهُونَ؛ [37] براستي شما به آنچه دوست داريد نمي‌رسيد مگر با صبر و بردباري بر آنچه بد مي‌داريد.»6. امام حسين عليه‌السلام فرمودند: «مَنْ اَصابَتْهُ مُصِيبَةٌ فَقالَ اِذا ذَكَرَها «اِنّا للّه‌ِ وَاِنّا اِلَيْهِ راجعُون» جَدَّدَ اللّه‌ُ لَهُ مِنْ اَجْرِها مِثْلَ ما كانَ لَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ؛ [38] هر كسي مصيبتي به او رسد، پس هرگاه كه به ياد آن مصيبت مي‌افتد بگويد: «ما از خداييم و به سوي خدا باز مي‌گرديم.»، خداوند در روز قيامت پاداش او را [هر مقدار كه تكرار كند] به ميزان پاداش مصيبتي كه به او رسيده است تجديد مي‌كند.»7. امام صادق عليه‌السلام درباره آثار صبر فرمودند: «اَلصَّبْرُ يُظْهِرُ ما في بَواطِنِ الْعبادِ مِنَ النُّورِ وَالصَّفاءِ، وَالْجَزَعُ يُظْهِرُ ما في بَواطِنِهِمْ مِنَ الظُّلْمَةِ وَالْوَحْشَةِ؛ [39] صبر، آنچه را كه در درون بندگان از نور و صفا وجود دارد، آشكار مي‌سازد، و ناشكيبايي، آنچه را كه در درون آنها از ظلمت و وحشت است ظاهر مي‌سازد.»

 

صبر در سيره امام حسين

اگر بنا است براي صبر و صابران الگوي كامل و جامعي معرّفي نمود، يكي از آنها سرور شهيدان، حسين بن علي عليه‌السلام است كه صبر را با تمام اقسام و ابعادش در زندگي و رفتار خويش به بشريّت نشان داد و با سركشيدن جام تلخ صبر و بردباري، تمام ثمرات شيرين آن را در دنيا و آخرت نصيب خويش نمود. او از كودكي در مقابل فقر و نداري، مصائب مادر و پدر و برادر، ظلمهاي ستم‌گران، آوارگي از مدينه تا كربلا، تشنگي و گرسنگي، شهادت برادران و فرزندان و ياران و صدها مصيبت ديگر صبر و شكيبايي نمود تا آنجا كه صبر را نيز از تحمل و بردباري خود خجل كرد. اينك به برخي از نمونه‌هايي كه در تاريخ و روايات به آنها اشاره شده مي‌پردازيم:

1. صبر در مقابل ستمگري معاويه: پس از شهادت امام مجتبي عليه‌السلام، گروهي از كوفيان و ديگر شهرها به امام حسين عليه‌السلام نامه نوشتند و تقاضاي قيام كردند. امام در جواب آنها فرمود: «همانا نظر برادرم ـ كه خدا او را رحمت فرمايد ـ وفاداري به پيمان صلح بود، و نظر من مبارزه و جهاد با ستم‌كاران است كه رستگاري و پيروزي به همراه دارد، پس تا معاويه زنده است، در جاي خود باشيد [و صبر پيشه كنيد،] پنهان كاري نماييد، اهداف خود را مخفي كنيد تا مورد سوء ظن قرار نگيريد، پس هرگاه معاويه از دنيا برود و من زنده باشم، نظر نهايي خود را به شما اعلام مي‌كند، ان شاء اللّه » [40] .در نامه فوق حضرت علي‌رغم نظر خويش، فقط به خاطر تعهد نسبت به صلح امام حسن عليه‌السلام با معاويه، هم خود و هم ياران خويش را دعوت به صبر و تحمّل مي‌كند.در جاي ديگر فرمود: «قَدْ كانَ صُلْحٌ وَكانَتْ بَيْعَةً كُنْتُ لَها كارِها فَانْتَظِروُا مادامَ هذَا الرَّجُلُ حَيّا فَاِنْ يُهْلَكْ نَظَرْنا وَنَظَرْتُمْ؛ [41] قرارداد صلح و بيعتي [بين ما] وجود دارد كه خوشايند من نيست [ولي با اين حال صبر و تحمّل مي‌كنم.] شما هم تا معاويه زنده است منتظر باشيد، پس آنگاه كه بميرد ما و شما تجديد نظر مي‌كنيم.»

2. صبر در مقابل اهانت به جنازه امام حسن عليه‌السلام: وقتي مراسم غسل و تكفين امام حسن عليه‌السلام تمام شد، امام حسين عليه‌السلام بر آن نماز گذارد و قصد داشت برادر را در كنار قبر رسول خدا صلي الله عليه و آله دفن كند. مروان، داماد عثمان، سوار بر قاطري شد و خود را به عايشه رساند و او را تحريك كرد كه جلو اين كار را بگيرد. اندكي بعد تعدادي از مخالفان به رهبري عايشه صف كشيدند و خطاب به امام حسين عليه‌السلام گفتند: سوگند به خدا نمي‌گذاريم حسن را در كنار قبر رسول خدا صلي الله عليه و آله دفن كنيد. امام حسين عليه‌السلام فرمودند: «اينجا خانه رسول خدا صلي الله عليه و آله است و تو اي عايشه يكي از همسران نُه‌گانه آن حضرت هستي، كه اگر حق تو محاسبه شود به اندازه جايگاه قدمهاي خود از اين خانه سهم داري.»در اينجا بني‌هاشم دست به شمشير بردند و نزديك بود جنگي پديد آيد؛ اما امام حسين عليه‌السلام به خاطر عمل كردن به وصيت برادرشان مبني بر اينكه خون‌ريزي صورت نگيرد، صبر كردند و فرمودند: «اللّه‌َ اللّه‌َ اَنْ تَفْعَلُوا وتُضَيِّعُوا وَصِيَّةَ اَخي وَقالَ لِعائِشَةَ: وَاللّه‌ِ لَوْلا اَنَّ اَبا مُحَمّدٍ اَوْصي اِليَّ اَنْ لا اُهْريقُ مَحْجَمَةُ دَمٍ لَدَفَنْتُهُ وَلَوْ رَغِمَ اَنْفُكِ؛ [42] خدا را، خدا را [پروا كنيد]، مبادا كاري انجام دهيد كه وصيّت برادرم ضايع گردد.» و خطاب به عايشه فرمود: «سوگند به خدا! اگر برادرم وصيّت نكرده بود كه مبادا قطره‌اي خون ريخته شود، او را [در كنار پيامبر] دفن مي‌كردم ولو اينكه بيني تو به خاك مي‌ماليده شود.» ولي عايشه و طرفداران او دست برنداشتند، و با برخورد مسلحانه جنازه را تيرباران كردند.

3. فقط صابران بيايند: امام حسين عليه‌السلام هر چند ياران و اصحاب معدودي داشت، ولي اين‌گونه نبود كه هر كس را به ياري دعوت كند، و نصرت هر بي‌صبر و تحمّلي را بپذيرد؛ بلكه با صراحت اعلام كرد كه فقط صابران بيايند و بمانند: «اَيُّهَا النّاسُ فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ يَصْبِرُ عَلي حَدِّ السَّيْفِ وَطَعْنِ الاَْسِنَّةِ فَلْيَقُمْ مَعَنا وَ اِلاّ فَلْيَنْصَرِفْ عَنّا؛ [43] اي مردم! هر كدام از شما كه مي‌تواند بر تيزي شمشير و ضربات نيزه‌ها صبر كند با ما قيام كند [و بماند] وگرنه از ميان ما بيرون رود [و خود را نجات دهد].»گفت اي گروه هر كه ندارد هواي ما سرگيرد و بيرون رود از كربلاي ما

4. صبر تا مرز تنهايي: آن حضرت در گوشه‌اي از نامه‌اش به محمد حنفيه نوشت: «فَمَنْ قَبِلَني بِقَبُولِ الْحَقِّ فَاللّه‌ُ اَوْلي بِالْحَقِّ وَمَنْ رَدَّ عَلَيَّ هذا اَصْبِرُ حَتّي يَقْضِيَ اللّه‌ُ بَيْني وَبَيْنَ الْقَوْمِ بِالْحَقِّ؛ [44] پس هركس حقيقت مرا بپذيرد [و از من پيروي كند، راه خدا را پذيرفته و] خدا به حق اولي است و هر كس رَدْ كند [و من را تنها گذارد] صبر مي‌كنم تا خداوند ميان من و اين قوم به حق داوري كند.»

5. روز عاشورا و صبر بي‌پايان: وقتي روز عاشورا فرا رسيد و فشار نظامي، تشنگي و مشكلات ديگر هجوم آوردند، ياران اطراف حسين عليه‌السلام را گرفتند و نگاه به چهره او دوختند، تا ببينند چه رهنمودي مي‌دهد. امام حسين عليه‌السلام به راستي صحنه‌هاي بسيار زيبايي از پشت پرده‌هاي صبر را به نمايش گذاشت كه به برخي موارد آن اشاره مي‌شود:

الف) خطاب به ياران با چهره‌اي گشاده و با نفس آرام فرمود: «صَبْرا بَنِي الْكِرامِ فَمَا الْمَوْتُ اِلاّ قَنْطَرَةٌ عَنِ الْبُؤْسِ وَالضَّرّاءِ اِلَي الْجِنانِ الْواسِعَةِ وَالنَّعيمِ الدّائِمَةِ؛ [45] اي فرزندان كرامت و شرف! شكيبا باشيد، مرگ پُلي بيش نيست كه ما را از مشكلات و سختيها به سوي بهشت وسيع و نعمتهاي جاويدان عبور مي‌دهد.»و در جاي ديگر فرمود: «اِنَّ اللّه‌َ قَدْ اَذِنَ في قَتْلِكُمْ فَعَلَيْكُمْ بِالصَّبْرِ؛ [46] براستي خداوند اذن كشته شدن [و شهادت شما را] داده است، پس بر شما لازم است كه صبر كنيد.»

ب) آن حضرت خطاب به احمد بن حسن عليه‌السلام، آنگاه كه بعد از جنگ آشكار برگشت و از عمو آب خواست، فرمود: «يابُنَيَّ اِصْبِرْ قَليلاً حَتّي تَلْقي جَدَّكَ فَيَسْقيكَ شَرْبَةً مِنَ الْماءِ لا تَظْمَأُ بَعْدَها اَبَدا؛ [47] پسرم! مدّت كمي شكيبايي كن تا جدّت رسول‌خدا صلي الله عليه و آله را، ملاقات كني، پس آنگاه از آبي سيرابت كند كه هرگز بعد از آن تشنه نشوي.»

ج) امام حسين عليه‌السلام خطاب به علي اكبرش هنگامي كه براي تجديد قوا آب خواست، فرمود: «اِصْبِرْ حَبيبي فَاِنَّكَ لاتُمْسي حَتّي يَسْقيكَ رَسُولُ‌اللّه بِكَاْسِهِ؛ [48] عزيز دلم صبر كن؛ زيرا به زودي از دست جدت رسول‌خدا صلي الله عليه و آله سيراب مي‌شوي.»راستي بسيار صبر و شكيبايي مي‌خواهد كه انسان جوانش را اين‌گونه به سوي مرگ و شهادت تشويق كند؛ آن هم جواني چون علي‌اكبر كه از تمام جهات به پيامبر صلي الله عليه و آله شباهت داشت.گمان مدار كه گفتم برو، دل از تو بريدم نَفَسْ شمرده زدم همرهت پياده دويدم محاسنم به كف دست بود و اشك به چشمم گهي به خاك فتادم گهي زجاي پريدمدلم به پيش تو، جان در فغان ديده به قامت خداي داند و دل شاهد است من چه كشيدمهنوز العطشت ميزد آتشم كه زميدان صداي يا ابتاي تو را دوباره شنيدمپسرم! نه تيغ شمر مرا مي‌كُشد نه نيزه خولي زمانه كُشت مرا لحظه‌اي كه داغ تو ديدمد) آن‌گاه كه به درب خيمه زنها آمده و فرياد كشيد: سكينه، فاطمه، زينب، ام كلثوم، خداحافظ من هم رفتم، زنها و بچه‌ها شروع به گريه كردند، حضرت خطاب به سكينه فرمودند: «يا نُورُ عَيْني... فَاصْبِري عَلي قَضاءِ اللّه‌ِ وَلا تَشْكي فاِنَّ الدُّنيا فانِيَةٌ وَالاْخِرَةُ باقِيَةٌ؛ [49] اي نور چشمم!... پس بايد بر تقديرات الهي صبر كني و شكوه نكني؛ چرا كه دنيا ناپايدار و آخرت ماندگار است.»

ه) آخرين پرده‌ها از نمايش صبر حسين عليه‌السلام: آن حضرت چون آهن آب‌ديده و تيغ صيقل خورده هر چه بيشتر مصيبت مي‌ديد جلا و نورانيت بيشتري پيدا مي‌كرد. حميد بن مسلم مي‌گويد: حسين عليه‌السلام را در سخت‌ترين لحظه‌هاي عاشورا و جنگ ديدم. به خدا سوگند هرگز مرد گرفتار [و مصيبت زده‌اي] را نديدم كه فرزندان و خاندان و يارانش كشته شده باشند در عين حال دلدار و استوارتر و قوي‌دل‌تر از آن بزرگوار باشد. چون پيادگان به او حمله مي‌كردند، او با شمشير بر آنها حمله مي‌كرد و آنها از راست و چپ مي‌گريختند؛ چنان كه گلّه روباه از شيري فرار كند. [50] آن‌گاه كه حضرت به زمين افتاده بود و لحظات آخر عمر خويش را سپري مي‌كرد، آخرين پرده از شكوه و صبر خويش را با اين جملات به عرصه نمايش گذاشت: «صَبْرا عَلي قَضائِكَ لااِله سِواكَ يا غِياثَ الْمُسْتَغيثينَ وَلا مَعْبُودَ غِيْرُكَ، صَبْرا عَلي حُكْمِكَ؛ [51] در برابر قضاي تو صبر مي‌كنم، خدايي جز تو نيست، اي پناه پناه‌آورندگان، و معبودي جز تو وجود ندارد، بر حكم تو صبر مي‌كنم.»

 

نویسنده : جواد حسيني

 

پی نوشت ها :

[21] بحارالانوار، ج71، ص93.
[22] لقمان: 17.
[23] غافر: 55.
[24] عصر: 3.
[25] بقره: 55.
[26] آل‌عمران: 146.
[27] بقره: 153.
[28] بقره: 45.
[29] نحل: 96.
[30] عنكبوت: 58.
[31] زمر: 10.
[32] محجة البيضاء، ج7، ص17.
[33] غررالحكم، حديث 765.
[34] همان، ح3713.
[35] بحارالانوار، ج70، ص183 و ج71، ص67 و 92؛ وسائل‌الشيعه، ج2، ص903.
[36] كافي، ج2، ص93؛ وافي، ج4، ص340؛ بحارالانوار، ج24، ص216 و ج71، ص80 و 84.
[37] محمدي ري‌شهري، منتخب ميزان‌الحكمه، سيدحميد حسيني (قم، دارالحديث، 1380) ص287، روايت 3439.
[38] همان، ص487، حديث 331؛ معجم الكبير، ج3، ص131؛ كنز العمال، متقي هندي، ج3، ص300.
[39] بحارالانوار، ج68، ص90، ح44.
[40] فرهنگ سخنان امام حسين عليه‌السلام، ص120؛ انساب‌الاشراف، ج3، ص151، حديث 13.
[41] فرهنگ سخنان امام حسين عليه‌السلام، (همان) ص135، حديث 82؛ انساب الاشراف، ج3، ص150، حديث 10.
[42] اصول كافي، ج1، ص302، حديث 3؛ بحار، ج44، ص174؛ فرهنگ سخنان امام حسين عليه‌السلام، ص483 ـ 486.
[43] فرهنگ سخنان امام حسين عليه‌السلام (همان)، ص44؛ ينابيع‌المودة، ص406.
[44] بحارالانوار، ج44، ص329؛ عوالم بحراني، ج17، ص179؛ فرهنگ سخنان امام حسين عليه‌السلام، ص570.
[45] لهوف، ابن‌طاووس، ص26؛ كشف الغمّة، اربلي، ج2، ص29؛ فرهنگ سخنان امام حسين عليه‌السلام، ص274.
[46] معاني‌الاخبار، صدوق، ص288؛ كامل‌الزيارات، ص37؛ اثبات الوصيّة، ص139؛ فرهنگ سخنان امام حسين عليه‌السلام، ص282، حديث 185.
[47] موسوعه (همان) ص469؛ ينابيع المودة، ص415؛ ناسخ التواريخ، ج2، ص331.
[48] مقاتل‌الطالبين، ص115؛ بحار، ج45، ص45؛ اعيان‌الشيعه، ج1، ص607؛ موسوعة كلمات الامام الحسين عليه‌السلام (همان) ص462.
[49] ناسخ‌التواريخ، ج2، ص360؛ اسرارالشهادة، دربندي، ص423؛ موسوعة، ص490.
[50] ترجمه ارشاد مفيد، ج2، ص616؛ لهوف، ص119.
[51] اعيان‌الشيعه، ج1، ص610.

 

منبع : قائمیه اصفهان

نظرات 0 نویسنده : چهارشنبه 10 آذر 1395 
 سلطان کربلا این مطلب را به اشتراک بگذارید:
  • ترجمه سایت
  • آمار
  • لینک دوستان
  • پیوندها

نویسندگان

روز شمار محرم

روزشمار محرم عاشورا

اوقات شرعی


تاریخ روز

ذکر ایام هفته

حدیث

حدیث موضوعی

امکانات جانبی